Onlangs besloot ik eens te gaan kijken hoe wintrack bovenleiding tekent.
Ik begon simpel, dacht ik, met een 2-sporig traject, kaarsrecht, geen bocht te bekennen.

Dat viel tegen, en ik zal proberen uit te leggen waarom.

Mijn eerste aanname: ik veronderstelde dat de masten bij dubbel spoor tegenover elkaar zouden staan. Nee fout: ze worden zigzag afwisselend links en rechts van de rails geplaatst. Alleen dan wordt ook de rijdraad getekend. Zodra je met het commando 180 graden draaien de mast naar de gewenste zijde plaatst, verdwijnt de rijdraad, en komt ook niet meer terug. Dus bij dubbelspoor heb je direct een probleem?
Nou nee (zie #5), maar het is een instelling waarvoor je kunt kiezen. En in het begin zie je teveel details tegelijk, waardoor je niet ziet, hoe je iets kunt voorkomen.

De tweede aanname klopt niet: als je een spoor parallel toevoegt aan het eerste, dan worden niet ook masten en rijdraden mee gekopieerd.
En dat komt omdat Wintrack grote vrijheden biedt ten koste van gebruiksgemak.

De derde aanname klopt niet: als je een rijtje masten en rijdraden markeert, dan kun je ze kopiëren met de muiscursor. Fout, je kunt niets kopiëren,  alleen verplaatsen. en zelfs dat beperkt. Zo heb ik rotering in plaats van verplaatsing gezien, rond de enige mast die op dat moment aan de rails was gefixeerd. Wintrack fixeert masten aan rails (en daarbinnen aan een positie binnen die railslengte). Rails weg halen betekent mast weg en alles wat aan die mast is verbonden ook.

Het kostte me geruime tijd om te ontdekken dat de rijdraad lengte bij Sommerfeldt profi variabel is in te stellen met het muiswieltje, maar dat bij Märklin oude stijl bovenleiding (waar de rijdraden een vaste lengte hebben) niet. Indachtig de tip van Nobody (jaren geleden) om die gestanste draden op de gewenst lengte te solderen, en dus variabel te maken, viel me dit tegen. Maar het blijkt dat je Märklin bovenleiding oude stijl kunt combineren met flexibele rijdraden van b.v. Sommerfeldt, en zo toch kunt bepalen wat je nodig hebt.
Zie #10 en verder.

Daarna heb ik de handleiding gepakt, om erachter te komen wat ik allemaal intuïtief fout deed. Ik heb er geen idee van hoe ik aan die handleiding ben gekomen, maar ik geef hem hier ter download voor de liefhebber. Ergens vanaf pagina 31 begint de uitleg over bovenleiding ontwerpen. Ik heb deze handleiding vergeleken met de Duitstalige van versie 17; er is weinig aan veranderd.

 
Ik plaats de masten en rijdraden eens de baan ligt, veel gemakkelijker en minder gedoe met commando's.

Jan,

Is er in de lijst niet zo een zelfde mast waar de draad aan de center zijde van t spoor ondersteund wordt?

Waarschijnlijk wel ... Even na gekeken, nee niet voor dit type mast (bedoeld voor trams)

Ik begon dit draadje omdat ik

• a. mastjes heb van een tramspoor, die een beetje lijken op de oude SBB bovenleiding   (maar net niet helemaal, er ontbreken 2 isolatoren)
• b. ik een baanontwerp maakte met 2 kopstations, en het dal-kopstation gaf hoofdbrekens hoe te bedraden (qua bovenleiding)

De handleiding van WT10 raadde me aan eenvoudig te beginnen, dus dat deed ik. Gaandeweg kwam ik erachter dat het baanontwerp bepalend is voor wat er handiger kan in Wintrack. Je hebt dat zelf een beetje in de hand, en daarvan was ik me niet bewust.

Dus, ook al lijkt dit draadje te staan in de verkeerde rubriek, omdat het over Wintrack (ontwerpsoftware) lijkt te gaan, is het de aanloop naar het ontwerp. Okee, ik had het draadje kunnen opsplitsen, eentje daar en eentje hier.

Ik begon eenvoudig en heb tussendoor screenshots gemaakt van de stappen (stappenplan).
In de bijlage zie je het einddoel van eenvoudig beginnen: een dubbelsporige lijn, met aan 2 kanten masten (min of meer tegenover elkaar); met een stuk recht (1e oefening), en met een stuk gebogen (2e oefening).

Daarbij ontstond al snel mijn kernvraag: hoe kan ik verder, als het ontwerp tussentijds is afgebroken, en waarom breekt het af? Wat doe ik dan verkeerd?

Waar ik nog op terugkom, is de wisselstraat die toegang geeft tot m'n onderste (en dus slechter bereikbare) kopstation. Het ontwerp in Wintrack maakt me duidelijk dat er iets moet veranderen.

Achteraf blijkt dat de keus voor tramspoor-bovenleiding leidt tot een ongewenste inperking. Dat type bovenleiding heeft geen kruisingen en engelsmannen, en dus ook geen bovenleiding ruiters of vaste kruizen voor erboven. Daardoor kan er van alles niet. Zulke masten zijn dus alleen bruikbaar op rechte tracés.

De wintrack handleiding is het in zekere zin eens met Yves: het baanontwerp moet klaar zijn, pas daarna kun je de bovenleiding ontwerpen.

Met als hoofdreden dat bovenleiding (de mast) geplaatst is aan een bepaalde rails op een bepaalde plaats. Haal je de rails weg, dan verdwijnt ook de mast met alles wat eraan hangt. Draai je de mast 180 graden, oftewel naar de andere kant van de rails, dan wordt de rijdraad verwijderd. En als je een stuk rails op een ander level plaatst (en dat level uitschakelt), dan blijkt dat ook de mast is mee verplaatst naar dat andere level (en dus ook verdwijnt).

Bovenleiding is niet te vergelijken met stukken rails, en kopiëren of verplaatsen heeft dus niet zoveel zin.
Switchen van type bovenleiding (en/of type rijdraad) in een ontwerp kan wel, maar moet in het symbool menu (instellingen),
en is dus wat omslachtig,
Als je een deel van je baan van oude gestanste Märklin bovenleiding wilt voorzien,
en een ander baandeel met Viessmann of Sommerfeldt, dan kan dat wel.

Afijn, waar begin je? Met stap 1,2,3, 4,5,6. Als je goed kijkt zie je een herhaling van stappen.
Stap 1,2,3 herhalen zich van begin tot eind, en voor 2 parallelle sporen van 180 cm lang zijn dat 3-4 herhalingen per spoor.
Bij bogen ligt dat anders, zoals de voorgaande bijlage liet zien.

Belangrijk aan de screenshots, is die ene met links-rechts keuze. Dat is een van de keuzemomenten waarop ik intuïtief niet op was bedacht.
Wil je de mast aan de buitenzijde van je tracé dan moet je dat bijtijds (en in principe telkens opnieuw), aangeven, zo niet dan plaatst wintrack masten afwisselend links en rechts van de baan, ook leuk maar toch echt niet de bedoeling.

Een ander aandachtspunt schuilt in de hernieuwde pogingen om masten te plaatsen, nadat het programma ermee ophield. De meest voorkomende beperking is dat wintrack de verkeerde kant op wil; jij wilt met de klok mee, wintrack ertegen in, en dus gebeurt er niets. Ik heb dat opgelost door aan de andere kant te beginnen, in de trant van wil jij tegen de klok in, dan geef ik je maar je zin. Maar op die fiets kom je niet achter de oorzaak (en die is er ongetwijfeld).

stap9 screenshot is wellicht het meest veelzeggend:
Bij elke poging om een nieuwe mast te plaatsen
kun je met muiscursor L/R en wieltje de afstand (lengte van de rijdraad) bepalen.
In het geval van stap9 is die afstand afwijkend (300 mm)

Je ziet 3x < (oftewel <<<), en dat symbool vind je ook terug in de Tutorial;
je krijgt dat alleen te zien als je te ver een bepaalde kant op bent gescrolld.
Oftewel een rijdraad lengte hebt gekozen die niet haalbaar is.

Maar hoe vind je nou de echte rijdraad lengte?

Wintrack gaat ervan uit dat in de range 310-350 de maximale lengte wordt benut, ook als dat niet zo is.
Dus, als je de eigenschappen van de rijdraad opvraagt op plek xy, dan zie je niet hoe lang deze exact is.
Daarvoor moet je de maat meten van begin- tot eindmast over die draad. Ook iets om alert op te zijn.

De oorzaak ervan is, dat die range een rijdraad-type/rijdraad-nummer is, terwijl de exacte lengte op die ene plek
op een andere manier moet worden bevraagd. Dus als je heen en weer scrollt met de muis dan kies je een bepaald rijdraadtype.
De exacte lengte kun je laten afbeelden middels het configuratie menu (bij instellingen).

Daarna komen we in de gevarenzone: het 3-sporige tracé, en daarmee de wisselstraat naar het dal-kopstation ...
Nog even los van de vraag of je type IV (R-type) of type III (H-type) (inloggen verplicht) bovenleiding nastreeft.

Bijgaand ontwerp en een aantal details over de aanpak met behulp van middenmasten. Middenmasten met 2 uithangers zijn in Wintrack mogelijk, maar worden niet aanbevolen.
 
Simpeler en natuurgetrouwer bij 3- of meersporige tracés zijn portaalmasten met dwarsoverspanning. Als je daarvoor kiest (door de juiste mast te kiezen), dan trekt Wintrack wel het dwarsverband tussen de masten, maar geen enkele rijdraad. Die rijdraden moet je apart tekenen met behulp van het zelfde menu Rijdraad (met masten).

Er is iets aan de hand met het begrip van Wintrack over wat logisch is.
Het menu rijdraad met masten plaatst alleen rijdraden als de masten (of beter als 1 mast al staat) er al staan én duidelijk is dat de rijdraadlengte (die je moet kiezen) klopt.

Dus als je kiest voor middenmast (met twee uithangers) dan tekent Wintrack alleen de eerste rijdraad, maar niet ook meteen de tweede.
De tweede rijdraad moet je trekken met een nieuwe opdracht uit datzelfde menu, en dat gaat met regelmaat fout.

D.w.z. er wordt een mast getekend net naast de mast die je hebt aangewezen als connector. Vaak op vrijwel dezelfde plaats (met 3 mm verschil, bijna onzichtbaar), en het enige wat je dan kunt doen is die mast wissen, en opnieuw beginnen, vanaf de andere kant.

Het is raadzaam om eerst met Invoegen Maatvoering de afstand tussen 2 masten te meten. Daarna is het makkelijker om de juiste rijdraadlengte te kiezen.

Toevoeging het kruisstuk: bij kruisingen en engelsmannen hoor je bij Märklin een kruisstuk te gebruiken; maar deze tram bovenleiding heeft geen kruisstuk, en kun je dus ook niet kiezen. Later bleek dat Sommerfeldt, Viessmann en Märklin vanaf 2003 Reiter voor DKW heeft, dus even het symbolenbestand wijzigen, Reiters toevoegen, en dan weer het vorige symbolenbestand activeren, de Reiters blijven staan, en het werkt alsnog  ....

Jaren geleden was er iemand met een K-rails baan die middenmasten gebruikte, en toen ontspon zich de vraag of dat wel echt was.

Ik heb toen allerlei foto's gemaakt van middenmasten in het grootspoor van Zwitserland, o.a. in Delemont (Delsberg), en in Brig. Ik heb nooit het idee gehad er zelf gebruik van te gaan maken. Ik heb (nog) geen middenmasten, maar zie bij een aanpak als hierboven wel mogelijkheden.

Wat me opviel is dat middenmasten (met uithangers naar beide zijden) eigenlijk uitsluitend staan bij doodlopende sporen en bij industriespoor (specifieker spoor naar een industrieterrein). maar ze komen of kwamen voor.

Jong geleerd, oud gedaan, of anders gezegd, wat je in je jeugd leert, blijft het langst hangen.

In mijn geval: de gestanste bovenleiding van Märklin, op mijn elfde tuigde ik daar mijn eerste Märklin baan mee op.
Dus heb ik daar maar eens op terug gegrepen. In Wintrack is dat de Märklin bovenleiding van voor 2003. Je kunt daarvoor kiezen in het symbolenbestand onder het menu Opties. Zowel voor de masten, als voor de rijdraad.
Ik nam er de NL catalogus Märklin 1980 bij, want mijn Wintrack versie is Nederlands, de menu's zijn Nederlands, maar het symbolenbestand is Duitstalig, en ik beheers dit Duitse vakjargon ook weer niet zo goed dat ik spontaan al die zaken heen en terug vertaal.

Afijn, ik maakte van stap 1,2 en 3 een tra bestand, zie bijlage. Stap 1,2,3 ging nog relatief snel.

Daarna ging er iets fout. Ik besloot dat, als een dwarsverbinding tussen 2 portaalmasten zo lang is dat er 4 parallelle sporen met hoh=57mm onder passen, ik dat vierde spoor dan ook wel kon tekenen. Dat betekent o.a. dat er drie 7277 (kruisstukken) moesten worden geplaatst in een diagonale lijn (een diagonaal van 12.5 graden). En dat ging dus niet met een kruisstuk bedoeld voor M-rails DKW's.

Ik loste dat op door de 3 kruisstukken te vervangen door 3x  Reiter für DKW; dat zijn Viessmann mast onderdelen, die zonder mast geplaatst worden boven de kruisingen.

Bovendien ontstond de noodzaak om een 55227 (Piko-A boogwissel) te benutten, en het lukte me steeds niet om die ook onder de draad te krijgen, tot ik een extra dwarsverbinding toevoegde (op een plek die officieel niet mag, namelijk niet haaks staand op de rails), en overstapte van Märklin rijdraad op Sommerfeldt Profi rijdraad.

Daarna pas ging het goed. Wat het meest opviel is dat als je Märklin rijdraad gebruikt, Wintrack geneigd is om extra masten te plaatsen, en de dwarsverbindingen te negeren.

Die ongewenste masten vallen vaak niet eens op, omdat ze samenvallen met portaalmasten, of in of onder de rails zijn geplaatst. Pas als je gaat schuiven, of alles wat zichtbaar is naar een andere laag verplaatst, vallen ze op (ze blijven staan, omdat je ze niet kon selecteren).

Als je Sommerfeldt Profi rijdraad gebruikt, gebeurt dat niet, want Wintrack kan die rijdraden elk gewenste lengte geven; de noodzaak ontbreekt dan om een mast toe te voegen, en de rijdraad wordt aan de dwarsverbinding bevestigd, zoals bedoeld. Maar als je kijkt naar de eigenschappen van die rijdraad, dan zie je niet de echte lengte van de rijdraad. Wintrack smokkelt daarmee.

Citaat van: yves op vrijdag 23 januari 2026, 21:46:05Ik plaats de masten en rijdraden eens de baan ligt, veel gemakkelijker en minder gedoe met commando's

Om daar dan nu op terug te komen. Ik begrijp je, omdat je M-rails gebruikt, en als je al bovenleiding zou nemen, ook de daarbij behorende bovenleiding. Die biedt niet veel keus, er is een beperkt aantal vaste rijdraad lengten en als je geen rijdraden knipt en soldeert (zoals Nobody deed) om ze op de gewenste lengte te krijgen, dan blijft alleen trial and error over. Zo werkte ik er ook mee, vroeger.
Ik nam zo'n oranje transparante ontwerpmal en tekende de bovenleiding naast de rails. Dat was toen het handigst.

Het voordeel van ontwerp software is dat je niet alleen streeft naar het optimale, maar het ook virtueel verwezenlijkt, met name in het uitzoeken van zoveel mogelijk rijdraad stukken met dezelfde lengte, met zo min mogelijk masten, en zonder met de railsboog mee gebogen rijdraad. Rijdraden moet je zelf solderen of je moet stukjes van bestaande rijdraden afknippen om het geheel passend te krijgen.

Daarnaast blijkt dat je een baanontwerp alsnog kunt aanpassen aan de mogelijkheden of juist onmogelijkheid van bepaalde wensen, zoals 4-sporig in plaats van 3-sporig.

Tot mijn verbazing kwam ik erachter dat deels werken met de oude bovenleiding masten en dwarsverbindingen (van voor 2003) en deels met Sommerfeldt rijdraad een flexibele aanpak garandeert. Niet bepaald modelgetrouw, maar wel makkelijk.

Er is nog een dingetje om op te letten, het Profiel Vrije Ruimte (PVR). Masten staan naast de rails, en je moet er niet tegen aan kunnen rijden of langs schampen. Solitaire masten kunnen domweg niet overal staan, en waar dat problematisch is, heb je dwarsverbindingen nodig.

Hoe meer je kunt afsnoepen van het PVR, hoe dichter rails op elkaar kan worden gelegd. De beperkingen zitten in de gebruikte stralen, de gebruikte wisselhoek, en in de gebruikte voertuiglengte. Als je geen Schnabelträgers hebt, geen zwaar transport trein, dan kun je veel van de ruimte die Märklin standaard reserveert, inleveren. Als je alleen korte wagons hebt of uitsluitend type A voertuigen, kan daar nog veel meer vanaf.

Ik heb Lima stuurstanden, en hoewel die misschien maar 27 cm lang zijn, hebben ze een grotere uitzwenking dan type C wagons.
Die uitzwenking bepaalt bij mij het PVR. Dat wil zeggen dat als de hart-op-hart afstand in mijn ontwerp 57 mm bedraagt,
dan moet de minimale radius van een boog 515 mm zijn. De speling met de boog erbuiten (R=572), m.a.w. het PVR tussen de sporen, bedraagt dan 4 mm.
Masten staan daarom aan de buitenkanten van parallelle bogen; ertussen is in bogen geen plaats, ertussen kan wel op rechte stukken.
In deze experimentele aanpak is een ontwerp geen overbodig gedoe, wel vermoeiend, want het vergt concentratie.

Citaat van: Jan22 op woensdag 28 januari 2026, 00:53:47Ik begrijp je, omdat je M-rails gebruikt

ik heb K-rails en ik weet niet wat de keuze van welk rail type dan ook enig effect zou hebben op het plaatsen van de masten achteraf, zonder ontwerpgedoe.
Dat laatste legt volgens mij een te grote hypotheek op het vrije ontwerpen van het baanplan.
Form follows function.
Bij de aangelegde baan kan je ze pas met try en error plaatsen en meteen on the spot beoordelen of ze visueel en rijtechnisch ok staan etc...
De natuurgetrouwheid laat ik dan maar even in het midden so what?
Trouwens rijdraden zijn niet functioneel, toch bij mij niet althans.

Ik had je een tijdje niet gevolgd, leuk dat je op K-rails bent overgestapt. Dat oogt een stuk beter, is veel betrouwbaarder en flexibeler dan M-rails.
Ik prefereer wissels en flexrails van ander materiaal dan koekblik en roestvrij staal.

Maar ik heb er nu eenmaal nogal wat van, dus zal dat nog wel een tijdje gebruiken.

Ook bij K-rails past de bovenleiding van Märklin van tot 2003 (de oude-stijl) nog prima. Maar die is wat beperkt, en tja, nogal Duitsachtig.

Citaat van: yves op woensdag 28 januari 2026, 07:19:22Trouwens rijdraden zijn niet functioneel, toch bij mij niet althans.

Er zijn grofweg 3 opvattingen:
1. rijdraden zijn niet functioneel (dat vinden veel digitaalrijders)
2. rijdraden zijn er voor onafhankelijke treinbesturing (van hetzij AC, hetzij DC, hetzij analoog, hetzij digitaal, of een combinatie ervan, op 1 baan)
3. rijdraden dienen geen ander doel dan ledjes te voeden (analoog: treinverlichting onafhankelijk van rijspanning)

Ik laat me er niet over uit welke visie ik aanhang, maar ik rijd analoog, heb 3 diesellocs (mogen ook stilstaan), alle overige locs zijn E-locs.
Bovenleiding kan functioneel zijn, ook op een digitale baan (bovenleiding kan bij digitaal b.v. puko's vervangen met als voordeel voor DC-rijders dat er bij een keerlus niets hoeft te worden opgelost; jaren geleden was er een Zwitserse modelbaan die digitaal DC reed op bovenleiding, met beide spoorstaven aan massa; dat gaf een zeer betrouwbaar resultaat, vooral in wisselstraten).

Kortom, jij hebt een voorkeur voor 1 van die 3 opvattingen, en ik wellicht een andere.

Citaat van: yves op woensdag 28 januari 2026, 07:19:22ik weet niet wat de keuze van welk rail type dan ook enig effect zou hebben op het plaatsen van de masten achteraf, zonder ontwerpgedoe. Dat laatste legt volgens mij een te grote hypotheek op het vrije ontwerpen van het baanplan

Misschien wel, ja, maar tot nu toe niet. Ik ontwierp een baan, waarmee ik tevreden ben, leuke analoge automatiseringspuzzels om op te lossen en een bescheiden landschappelijke opbouw waarin nog niet de helft van de verworven scenery in past. De rest verdwijnt achter een achtergrondje waarachter wel of niet bovenleiding komt. Wie zal het zeggen ...

De keuze van elk railtype bepaalt wat je kunt doen. In mijn geval, ik heb wissels van Märklin, Peco, Piko, Roco (en zelfs Lima, zag ik net). Elk van die wissels heeft een eigen geometrie, en die geometrie is met flexibelere rails prima op elkaar aan te passen. ik heb daarbij een keus gemaakt voor hoh=57 mm in het zicht en als het echt niet anders kan hoh=61.9 mm. Ik heb geen standaard k-rail wissels, uitsluitend "slanke" (ook een keus).
En ik heb gekozen voor kopstations en niet voor een rondlopende baan. Treinen kunnen geen rondjes rijden.

Het ontwerp is dus zo vrij als maar kan, met wat eigen keuze restricties.
 
Maar je zit toch altijd met vragen als:
a. hoeveel treinen staan er tegelijk op de baan, of kunnen dat doen?
b. ontstaat er ergens een dodelijke loop van treinen die eeuwig op elkaar (moeten) wachten?
c. welke treinen kunnen onmogelijk tegelijkertijd samen op de baan?

Dan zit je met het ruimtebeslag. In de ontwerpfase ging ik uit van een viersporig tussenstation.
Dat blijkt net niet te kunnen door onverplaatsbare obstakels zoals een CV-ketel en een CV-pomp.
Met minder sporen halverwege wordt het spannend of berg- en dal- kopstation voldoende sporen hebben.

In #10 kwam ik met het idee om 4 in plaats van 3 sporen in de wisselstraat te leggen, en die dan met portaalmasten te bespannen.
Daartoe zette ik een Piko-A 55227 boogwissel in. Ik zat er naar te kijken, leuk zo'n forum want het schept afstand tot eigen tekeningen, en ineens leek het alsof het kwartje viel: 1 engelsman eruit, 2 wissels erin. Maar zo is het dus niet.

Dat blijkt uit het plaatje in de bijlage.

Om te begrijpen wat er fout gaat, geef ik nog even de rest van het DAL-kopstation aan.
Onder het BERG-kopstation ligt een berg, en daaronder ligt het DAL-kopstation.

Zolang 2 sporen (roze en blauw) beide bij het LOC-depot kunnen komen, zijn ze beide in te zetten voor het kop maken van getrokken treinen, door loc-wissel. Maar, als je een engelsman laat vallen, en vervangt door 2 aparte wissels, dan kan het roze spoor niet meer bij het LOC-depot komen, en vervalt daarvoor de loc-wissel mogelijkheid. In feite wordt het dan een pendel kopspoor.

Oorspronkelijk ging ik uit van een 4-sporig BERG kopstation, een 4-sporig doorgangs-middenstation en een 4-sporig DAL-kopstation.
In BERG en DAL was plek voor 2 pendeltreinen (personenvervoer) en 2 getrokken treinen (goederenvervoer).
In het middenstation maakte dat niet uit. Elk spoor op die stations is 2.4-3.2 meter lang.

Er tussen liggen wisselstraten op hellingen van circa 2%. Er zijn geen blokken, anders dan bij alle vorig ontwerpen. Het aantal treinen dat gelijktijdig op de baan kan staan, is zeer beperkt. Maar de lengte prevaleert.
Wisselstraten zijn korter dan stationssporen, dus een trein moet in z'n geheel verkassen van het ene naar het andere station, voordat het bewuste stationsspoor kan worden vrijgegeven. Dat vormt een forse beperking van het aantal treinen en het aantal treinbewegingen.

De enige manier waarop nog enige vrijheid ontstaat is door lichtsluizen te plaatsen bij het begin van de wisselstraat. Daarmee bewaak je de achterkant van een trein. Als de achterkant de wisselstraat (de lichtsluis) heeft bereikt, mag het stationsspoor worden vrijgegeven.
Dat zou ook kunnen met magneten. Daar ben ik nog niet over uit, omdat magneten ook worden gebruikt voor het scheiden van getrokken treinen en pendeltreinen (op een andere hoogte).

 
Gezien je struggle met die materie kan ik niet anders dan besluiten dat ontwerpen met bovenleiding eerder beperkend dan bevorderend werkt.

Citaat van: yves op woensdag 28 januari 2026, 15:31:59dat ontwerpen met bovenleiding eerder beperkend dan bevorderend werkt.

Is ook mijn ervaring.

Ik zie het nut er niet van in, het erbij te tekenen.

Nut, ervaring, ieder heeft zo z'n eigen invalshoek. dat is het mooie van deze hobby, elk leeft zich uit op z'n eigen manier.

Ik ervaar het juist als bevrijdend (niet als remmend) als blijkt dat wat je wilt, ook echt kan. Technisch wordt het pas als je bovenleiding wilt op een brug die weg moet kunnen klappen, of weg moet kunnen worden gehesen, bij een schuin dak.

 
ieder zijn meug

Een van de zaken die opvalt in deze hobby: er zijn schitterende technieken ontwikkeld voor overgangen tussen (segmenten of) modules.
Met name door fremo (en andere modulebanen) zie je allerlei bevestigingen om de rails exact op z'n plaats te houden.
Maar voor bovenleidingen op "bak-"overgangen lees je helemaal niets.

Bruggen vormen een geval apart. Ik ga af en toe wel eens naar een brug in het echt kijken, zoals de spoorbrug in Weesp. Dat is een brug die open moet kunnen voor de doorvaart, en omdat NS daar bovenleiding gebruikt, is er op de brug voorzien in een functionele bovenleiding, die los moet kunnen als de brug wordt opgehesen.

@Jan22 Eigenlijk zijn er twee mogelijkheden:

• Een stukje open laten en de bovenleiding naar dat open stuk omhoog laten lopen. Voor modelbouw is dat minder geschikt omdat de aandrijving niet ontkoppeld kan worden. Treintje staat te snel stil.
• De bovenleiding gedurende een korte afstand naast elkaar laten lopen. Dat heeft weer nadelen voor de constructie.

Methode 1 lijkt op die van de tunnel ingang met panto afvangers
Methode 2 lijkt op wat ik in Weesp zie: als de brug opent, klapt het hulp-bovenleidingsdeel van de wal een stukje terug.

Dat betekent dat er zowel op de brug als op de wal een portaal staat, elk met eigen rijdraden, en dat er op de wal op korte afstand van de rijdraad korte (weg klapbare of) weg schuifbare staven zijn aangebracht. De staven geleiden de panto langs de spleet tussen brug- en wallekant-portaal als de brug dicht is, en schuiven terug voordat de brug kan openen.

Daar zou ik iets op kunnen verzinnen met een servo met kantelmechaniek, opdat ik met 2 wallekant portalen (dus 2 servo's) b.v. tot 4 parallelle sporen tegelijkertijd kan openen of sluiten.

Voor een brug prima, maar om dat nou zo te doe tussen elk segment/module, is nog even iets om over na te denken.

Ik zat net te kijken naar beelden van de Draaispoorbrug bij Alphen. Dat is een enkelspoor-brug met bovenleidingsportaal op de wal, maar niet op de brug. De rijdraden blijven hangen als de brug open draait. Dat kan, omdat de overspanning kort is. 
Bij hijsen kun je de rijdraden niet laten hangen, die moet je mee ophijsen.

Bij een rechte wand behoort hijsen tot de opties. Bij een schuin dak niet, omdat hoe verder je hijst, hoe minder ruimte er komt tussen rijdraad en dak. Bij rotatie, daarentegen, blijft de afstand tussen rijdraad en dakbeschot gelijk.

En schuin is het:

1200Blauw waarschuwt in deze rubriek regelmatig voor het fenomeen "jezelf rijk rekenen". Van tijd tot tijd overkomt dat menig mens, en zo ontdekte ik in mijn plannen, dat ik de dakmarge niet meer tekende. Was de dakmarge nou in- of exclusief in mijn tekening?

Dus, hop, meetlat, en nog eens kijken. Uiteindelijk had ik dat ene stuk tafel in 2016 gemaakt, en het stond me niet meer zo bij.
Net wat ik vreesde; ik had me 10 cm de rijk gerekend.

De dakmarge, m.a.w., was inclusief in de tafeldiepte van 130 cm, en lag niet erachter, en dus verandert er het een en ander.

Zo ook de ommegang achter de CV-ketel langs. Ik legde de rails zoals ik die had getekend, en het paste niet.
Er bleek domweg minder ruimte om viersporing uit te waaieren van bergstation naar middenstation. Driesporig is het maximum.
Ook dat moest dus anders. Maar teken het maar eens, zo'n onoverzichtelijke situatie.
Achteraf simpel opgelost met een slank wissel na de bocht.

Wat me stoorde was de wisselstraat van Roco (12.5 graden), via Peco SL-87, naar Piko-A (30 graden) in het onderstation.
Dus die wisselstraat heb ik opnieuw uitgetekend. De boogstralen van SL-87 verhouden zich als 1:2, maar de boogsegmenten in graden niet, en beide rails zijn even lang.

Anders gezegd r1=672 mm, R2= 1524 mm, h1=9.5 graad en h2=8.3 graad en dat is andere info dan de wisselhoek 12 graden of de hoek tussen de twee sporen scheelt 10 graden. Ik deed wat testjes, en toen kwam ik erachter dat het niet zo simpel is werkt als ik dacht. Ik kom er nog op terug.

 

Het motto "Reken je rijk" door de dakmarges te vergeten, leidde tot meer in plaats van tot minder (toen ik de marges alsnog invoerde).
De wisselstraat naar het DAL-kopstation werd meersporig. Dat lukt door de hoek een beetje te draaien.
En bovenleiding viel er ook op te plaatsen, mits van een andere generatie (en land).
Daarbij viel een rariteit op. De bovenleiding staat in laag 10, en het spoor staat in laag 11, en dat heb ik nog niet eerder zo meegemaakt.
Tot dusverre zat alles vast aan de rails, dus als de rails naar laag 11 werd verplaatst, dan ging de bovenleiding mee. Nu zaten alleen de masten vast aan de rails (en dus aan die laag), maar de draden en dwarsverbindingen niet.

Iemand met haast zal moeilijk te passen railstukken in Wintrack tekenen met <<invoegen flexrails met muiscursor>>. Als je het zo getekende stuk rails op papier uitprint, dan kun je de baan uitleggen, zonder probleem. 
So what's the problem, hoor ik menigeen al denken, je hoeft toch niet te weten hoeveel graden een hoek is, of hoeveel mm een straal exact moet zijn? Kennelijk wil ik dat wel weten, en het liefst ook waarom (maar dat is me niet gegeven).

Om op een hart-op-hart afstand van 57 mm te komen:
Voor spoor A blijkt een stuk flexrail met een hoek van 8.3 correct (mits de straal 424.6 mm is).
Voor spoor C blijkt een stuk flexrail met een hoek van 9.5 graden correct te zijn (mits de straal 618.5 is).
Wat later bleek dat 9.5 hoekgraden met een radius van 1600 ook een prima resultaat geeft, met dezelfde h.o.h.-afstand tussen de rails.

Hoe heb ik gecheckt of het wringt: uittekenen en dan op de uiteinden horizontaal en verticaal 6x2205 plakken.
Die rechten leg je langs het raster, en dan zie (beredeneer) je hoeveel graden het spoor afwijkt.

Parallelspoor invoegen (op 57 mm of 61.9 mm) is ook een manier om te kijken of het wringt.
Ik heb dat zowel verticaal als horizontaal toegepast.
Je plaatst eerst de parallel en kijkt dan welke hoek (in graden) daarbij wel past.

Zie bijlage.

Nog steeds stoeiend met de bovenleiding in wintrack, zie bijlagen, werd duidelijk dat "rdfm" soms onontbeerlijk is.
In de Tutorial op pagina 45 bovenaan staat voorbeeld 7. Intuïtief kom je daar uit jezelf nooit op.
 
Wintrack beschouwt "ruiten" als mast (zonder-mast) omdat ze aanhechtpunten hebben, en daarom moet je ze tekenen voordat je op die plek rijdraden kunt spannen.

Er zijn prefab ruiten van fabrikanten, en er zijn zogenaamde Ruiters (Reiter) om zelf een ruit te kunnen buigen.
Elke kruiswissel (engelsman), hosentrager, of kruising heeft zo'n ruiter (of ruit) nodig, want anders krijg je het niet voor elkaar om de rijdraad goed op te hangen.

In de 2e bijlage zit een tekening van uitsluitend de Sommerfeldt bedrading aan Märklin torenmasten (nieuwe stijl). Ik heb de rails verplaatst naar laag 11, maar de bovenleiding in laag 10 laten staan. Daardoor worden tekenfouten zichtbaar (in dit plaatje in de bruine cirkel); hosentrager en engelsman hebben beide Ruiters, maar een van de aanhechtpunten van de engelsman-ruit is kennelijk niet vastgemaakt.

Het klinkt natuurlijk allemaal nogal abstract, maar wordt misschien ineens concreet, als je hier even naar kijkt:

Citaat van: frenkievee op zaterdag 22 februari 2025, 15:43:381. De Sommerfeldt masten moeten op een bepaalde vaste plek geplaatst worden vanwege de lengtes van de bovenleidingsdraden. Echter hebben deze masten een voet, die niet gemakkelijk eraf te halen is (...)

Frank zit met het probleem van de mastvoeten. Die zouden niet/moeilijk verwijderbaar zijn. Dat verhaal klopt niet. Sommerfeldt mastvoeten zijn in principe wel verwijderbaar (volgens mijn bronnen, in ieder geval voor latere versies), en niet nodig voor de stabiliteit.

Frank zit met vaste rijdraadlengtes en daarom masten op een gefixeerde afstand van elkaar.

Dat is anders dan Wintrack suggereert. Wintrack' s Tutorial geeft aan dat de Sommerfeldt Profi rijdraad variabel van lengte kan zijn (of in 6 verschillende rijlengtes leverbaar is), maar dat standaard Sommerfeldt rijdraden een gefixeerde rijlengte hebben. De positie van die masten ten opzichte van elkaar kan variëren mits je kiest voor het juiste type rijdraden.

Frank's  Rijshoven - Lingedrecht is een Nederlandse baan, met Nederlandse bovenleiding (is de aangekondigde bedoeling), en daarom interessant voor Zwitserland rijders .... (huh? Laat ik die uitspraak verhelderen).

In Swiss Railia deel 16: SBB bovenleiding (4 generaties), een draadje uit 2018, laat ik zien dat er minimaal 4 generaties Zwitserse bovenleiding systemen zijn geweest.
Elke volgende generatie werd ontwikkeld ten behoeve van hogere maximale snelheden.
En dus hangen die generaties samen met "Zug" revisies (betere remmen, sterkere koppelingen, ander "Vielfach" systeem, andere pantografen).

Maar die generaties hangen ook samen, zij het overlappend met de spoor-tijdperken.

Afijn, kijk je naar de bovenleiding die Henk Schuppers in 2013 documenteerde, dan heb je het over wat Sommerfeldt tijdperk III, IV en V noemt, maar dat is niet helemaal waar.
Het duurt namelijk veel langer voordat een nieuw type bovenleiding kan worden ingevoerd, en een vorige volledig verdwijnt.

In Delemont (Delsberg) fotografeerde ik tijdperk III (H-type) en tijdperk IV (R-type) bovenleiding, naast elkaar op een en het zelfde station. De oude bovenleiding werd gebruikt voor goederen vervoer, de nieuwe voor personenvervoer. En tot mijn verbazing vond ik een paar jaar later een website van een Zwitsers amateur fotograaf met foto's o.a. van Delemont (de site is opgeheven, helaas). En daaruit bleek dat Delemont in 2010 nog totaal geen tijdperk IV bovenleiding had.
Sterker nog, er stonden zelfs nog (betonnen) portaalmasten van tijdperk II.

Op zoek naar bovenleiding type III, vond ik een literatuurverwijzing naar Loki, een tijdschrift dat exclusief voor ABO's een nummer heeft uitgebracht (in 2001) over het zelf maken van type III bovenleiding. Dit nummer was bij de uitgever onvindbaar, uiteraard. Ook vond ik een bespreking van een vergelijkbaar artikel van jaren eerder, en daarvan heb ik wat informatieve kadertjes overgenomen in Swiss Railia deel 16.

Dat type III lijkt verdraaid veel op NS-bovenleiding, met een paar kleine opvallend andere details (zoals een andere vorm van het mastvoetstuk en het tweesporige portaal). Duidelijk wordt, uit diverse draadjes op dit forum, dat je om die NS en SBB achtige bovenleiding (3e type) het best maakt van los aangeschafte H-profielen, met isolatoren, geëtste Y-armen en zijsteunen van Sommerfeldt, en dan toch nog goedkoper uit bent dan met de aanschaf van Sommerfeldt complete sets.

Natuurlijk zijn er 3D-printer gebruikers (geweest of nog steeds) die portaalmasten leveren of leverden. Jaren geleden al zag ik modellen op beurzen worden aangeboden. Nadeel daarvan was dat ze voor 2 of voor 4 sporen zijn, met andere hart-op-hart afstanden. Voordeel was dat met die modellen mee werd geïntroduceerd dat je bovenleiding niet hoeft te solderen; lijmen kan ook.

Maar om te weten welke maten je moet gaan bestellen, is het handig eerst een tekening of ontwerp te maken.

Citaat van: Jan22 op zondag 08 februari 2026, 15:16:52Frenkie Vee zit met het probleem van de mastvoeten. Die zouden niet/moeilijk verwijderbaar zijn. Dat verhaal klopt niet. Sommerfeldt mastvoeten zijn in principe wel verwijderbaar (volgens mijn bronnen, in ieder geval voor latere versies), en niet nodig voor de stabiliteit.

Anders dan met redelijk wat geweld of mechanisch (met bijv. een Dremel) is me dat nog niet gelukt. En zit er verschil in de diverse versies van deze masten dan?

Citaat van: Jan22 op zondag 08 februari 2026, 15:16:52Frankie Vee zit met vaste rijdraadlengtes en daarom masten op een gefixeerde afstand van elkaar.

Dat van die rijdraden weet ik: ik heb voornamelijk de standaard rijdraden van Sommerfeldt en daar zit je redelijk met vaste afstanden tussen de masten. De Profi draden hebben inderdaad een open einde, maar ook daar zit je best in het keurslijf van de geometrie ervan.

En de nickname is frenkievee, maar je mag ook gewoon Frank typen hoor

Okee, frank en vrij Frank dus.

Onlangs kocht ik wat 2e hands mastjes. Er zit verschil in oudere en nieuwere masten, zelfs in de draadophanging zit verschil, dus dat wordt nog een puzzel op zich ... Veel voetjes zijn verlijmd in plaats van gesoldeerd, en dan wordt verwijderen een ander verhaal.

Terug naar het ontwerp. Nu ik weet dat het kan, mits met Profi rijdraad, kan ik weer nadenken over het railontwerp zelf.

Het onderste station is een kopstation bestaand uit 2 opstelsporen voor pendeltreinen (treinen met stuurstand, en sandwiches, d.w.z. trek-loc voor en duw-loc achter), en twee opstelsporen voor getrokken treinen (+ 1 doodlopend spoor als loc-depot voor loc-wissel).
De wisselstraat ervoor oogt mooi, maar is een duur ontwerp (met teveel wissels die elkaar volgens Wintrack Viewer 16 duidelijk in de weg zitten, en dat is in Wintrack10 niet goed te zien).

Door een wissel te verleggen wordt het ontwerp simpeler maar niet minder functioneel.
Daardoor wordt de aanleg goedkoper (bovenleiding, besturing, de wissels heb ik al, dus die zijn geen besparing).

Het ontwerp is Zwitsers, dus er wordt in principe links gereden; in dit voorbeeld rijdt de trein op het buitenste spoor dalwaarts en op de binnenste sporen bergwaarts, maar de pendeltreinen rijden richting berg op een ander spoor dan de getrokken treinen. Later komen die sporen alsnog ergens samen. De helling is 2,3%.

In een paar andere draadjes probeer ik uiteen te zetten wat er in dit draadje ook meespeelt op de achtergrond:
straal (radius), aanvullende boogstukken, booglengtes in graden, en de reden waarom je daarmee in ontwerpsoftware rekening wilt kunnen houden.

Daarbij ontstaan tips om handiger te ontwerpen. Dat alles centreert zich rond de bespreking van Peco SL(E)-87 meegebogen wissel. 
Die dingen spelen allemaal mee in een ontwerp, zodra je in zee gaat met wissels van een ander merk.

Bij de bovenleiding in dit draadje valt ook op dat sommige zaken handiger kunnen, bijvoorbeeld door een 90 graden boog te verdelen in vier (22,50 graden) in plaats van in 3 stukken (30 graden). Dat is iets wat met flexrails gemakkelijk gaat. Iets weergeven in stukken in plaats van in 1 lang stuk flex. B.v. om masten makkelijker te plaatsen, of om rijdraden recht te trekken, of om uit te rekenen hoe lang een opstelspoor is, of om het wintrack makkelijker te maken de hoogte van parallelle sporen te berekenen.